Selecciona acá para volver al inicio
Actualmente hay 148 usuarios conectados en Educar.org

Ona - Yahgan - Alakaluf

Ona - Yahgan - Alakaluf | Ona y Tehuelche

Ona - Yahgan - Alakaluf

En un territorio no muy extenso vivieron estos pueblos, con diferencias de costumbres, raza e idioma, que eran vecinos pero con odios y enfrentamientos, y con la llegada de los conquistadores, terminaron prematuramente su existencia.

Onas: El pueblo que habitaba en casi toda la Tierra del Fuego es el de los Onas. Indígenas cazadores y nómades, sin casa ni morada fija, siempre en busca de presas que les proporcionasen abrigo y alimento. Pueblo pacífico pero que supo defenderse cuando fue atacado.

Yahgan: Indígenas que frecuentaban las costas de Tierra del Fuego y de las islas de Navarino y otras diseminadas entre el Cabo de Hornos y el Canal de Beagle, en canoas. Vivían prácticamente en sus piraguas con su familia, pasando de una isla a otra, viviendo de la pesca y la caza.

Alakaluf: Indígenas que habitaban las islas del oeste, recorriendo los canales en sus canoas, desde el Almirantazgo y el Canal de la Magdalena hasta el Archipiélago de la Gran Madre de Dios. El primer grupo que dio comienzo a la Misión de los Salesianos en la isla de Dawson, fue de alakalufes.

Estos pueblos, al no entenderse ni comunicarse, se odiaron y fomentaron su propia destrucción.

He aquí una muestra de los tres idiomas.

Castellano Ona Yahgan Alakaluf
Hombre chon ona hekaye
Mujer naa kipa ekinech o shiparch
Cabeza ahálèta lamana lachukal
Cabello ahal ouchta yeyer
Casa kau akar hiutul
Frente horshl ouchkach aulapa o lichi
Boca kashken ya ufiéli
Labio chaai lan lukaï o lekeurk
Lengua chaail yatakeka affiry
Nariz ol u oul kachuch nul o tcharikh
Oreja shen oufkirh til'he o li-a-a
Ojos otrr tela tétél'o o delh
Diente oor toun kaoech o shirikti
Dedo terr yach hulé o darkalki
Espalda koien akika chouk.l
Pie haliè kaoya laikulkultel
Pierna kochar chikan kat'karrah
Fémur heshn latech kath
Rodilla kach tulapur tulen-dulu
Pulso haimney mapou tash-shelabé
Brazo mar kamain kaïnebi
mano chen mar'po terva o yukébé
Uña kav galuf yachkul
Cuello ootn yarek chelaïke
Padre haïn ymú telechaon
Madre mam dabi chaki
Hijo lal makú péhel
Hija kam maa'kipa an'né
Hermano tacher oalén o makus yeri
Hermana tor kam makus-kipa chuaïkl
Agua chown shima kitchikouar o chaoach
Tierra tarw o haru tan payanbi
Cielo shïohon tshïf ekuué
Mar koy o koj yká chunbíl
Playa chaur payaká ouenuk
Sol kré leun leum
Luna kren anoka kun'hek
Estrellas tel'ir aparahik kuun'ach
Día kerren maola tshelarua
Noche jank'n lakar aïulapu
Mañana majon amachana uchkoali
Fuego jauje puchaki charkush o atelakoya
Hielo yosh akilá alkulké
Frío kayitaó taruri turre-yerra
Nieves josh kupanaka echou
Viento shenrr ouchá uruchkech
Flecha jaur ayakoú enokoué
Vientre tkatr chelif koupou
Sangre wuar chapa keplaik
Hueso ko atouch uehká o tshelekar
Niño telkn kaïuala tshifkachoa
Grande tokoj ulu tafkarh
Chico tepelshuin kaká chuku
Enfermo kuákètan makainíkh haleno o alilki
Hablar yoshen koulana yeyaye'afté
Beber chetèn ala tshakulélé
Comer kartèn atama luchfaï
Morder wiekson youa yukenaïch
Reír huen tachka shiuiali
Correr hokjen datu kaf. kech
Caer kuyuyen lupai elech
Dormir mysten aka eyakuil
Morir viechen apana ouaïkalenar
Volar juej'n o shionshiachen alapa ehelech
Pájaro chache bikh kieshka
Pluma chetrr oftuku terkahr
Huevo heil hach telïle'é u horril.
Perro wuisn' yachala chalki o tshikoulelé
Pez tap apour yeerha
Pescar tapén muya tafkarh
Piedra yar aoui lilé
Arena tol azalá pauntil
Guanaco yowén mayaka o amara amalafkar
Mosca tel'l ouina ouilelele
Uno sosh kavueli takouaido
Dos soki kombaïbi tilkaaon
Tres saukén maten koufr
Cuatro koni-soki kargá aïtetele
Cinco kismarey kupáspá koupachpe
Muchos pooker o kar yéla achá-há
Todos makes miakasha tiachkachaou
Árbol huenchie ouarouch kef-hé
Flor kosh pe loïmuchka aïksté
Leña jauke lapatak kokash
Calor pot-ken o kmon poutourou kitkaïka
Yerba tawn chouka shakalif
Piel hothl kaouarou kukule-aikn
Bueno olichen aimá lalaïf
Malo aimèré papaïmá tchbakta
Nube shíonische aouaka yeléoka
Lluvia chalúwn aliucaka oktchikouar
hé (inclinando hacia abajo la cabeza) aouai aïlao
No hé (inclinando la cabeza de derecha a izquierda) paf ytkoula
Nada yerson o risowen   m'na
Dolor chal,jé shakh hiff
Harpón parron'no chop'n chaya aïlké
Cuchillo pey tetlowal iffstilh o afteushki
Arco a uyana kirikkéné
Cosa kar o chálè stapa uhkul

Ona - Yahgan - Alakaluf | Ona y Tehuelche

Diccionario Español - Mapuche | Diccionario Mapuche - Español | Léxico Mapuche | Diccionario Quechua | Diccionario Thehuelche | Lenguas Fueguinas


 

Ciudades Virtuales Latinas - CIVILA.com y Educar.org (cc) 1996 - 2008
Contenidos distribuidos bajo una
Licencia de Creative Commons.
Licensia de Creative Commons